10 Mart 2017

King Kong işgalcilere karşı

Kong: Kafatası Adası, John Boorman’ın 1969 yapımı Hell in the Pasific filmine selam göndererek açılıyor. Hell in the Pasific’teki gibi İkinci Dünya Savaşı sırasında bir Amerikalıyla bir Japon ıssız bir adaya düşüyor ve ülkeleri savaşta olan bu iki asker birbirini öldürmeye çalışıyor. Bu açılış sekansının tonu King Kong’un ortaya çıkmasıyla birden değişiyor. 


Kong’la seyircinin bu erken tanışmasının ardından (“Canavar” filmlerini ve eski King Kong filmlerini düşündüğümüzde bir hayli erken bir tanışma diyebiliriz. Peter Jackson imzalı üç saatlik King Kong’da dev gorili ilk bir saat görmemiştik.) jenerikte 1945-1973 arası dünyada olan biteni gazete-tv haberleriyle görüyoruz. Jeneriğin ardından Vietnam Savaşı’na geçiyoruz. Yönetmen Jordan Vogt-Roberts ilk dakikadan itibaren hikayesini “işgalci Amerika” söylemi üzerine kuruyor. Bu yüzden de Vietnam Savaşı bağlantısı oldukça kullanışlı hale geliyor. Açılış sahnesi, jenerikteki materyaller, Vietnam Savaşı üzerinden yapılan göndermeler, asker ve sivil karakterler arasındaki diyaloglar... King Kong’la Vietkong arasındaki ses benzerliği de tesadüf değil elbette. Pasifik’teki adanın yerlilerini bombalayan helikopterler sadece Vietnam Savaşı’nı değil ABD’nin günümüzde de süren işgalci politikalarını temsil ediyor. Kong: Kafatası Adası bir blockbuster için fazlasıyla riskli olabilecek bir alt metni kullanıyor. Ancak, ABD’nin savaş tarihi üzerinden kurulan bu metnin filme pek bir katkısı olduğu söylenemez. Açıkçası, senaryodaki sorunlar “işgalci Amerika” söylemini unutturmayı başarıyor!

1 Mart 2017

Küllerinden doğdu

Not: Bu yazı adı geçen filmlerle ilgili sürpriz gelişmelerden bahsetmektedir.  


Hem eleştirel anlamda hem de gişede dibi gördüğü Son Hava Bükücü (The Last Airbender) ve Dünya: Yeni Bir Başlangıç (After Earth) faciaları sonrasında M. Night Shyamalan’ın bir daha eski günlerine dönemeyeceğini düşünenler çoğunluktaydı. Hatta bu iki filmin öncesindeki filmleri de tartışılmaya başlanmış, neredeyse bütün filmleri sert eleştirilerden nasibini fazlasıyla almış, yerden yere vurulmuştu. Aslında Altıncı His (The Sixth Sense) dışında hiçbir filminin geniş kitleleri memnun etmediğini söyleyebiliriz. Shyamalan da bu eleştirilere kafayı takmış, verdiği röportajlarda eleştirmenleri eleştirmişti! Hatta eleştirilerini/hislerini perdeye taşıyarak Sudaki Kız’da (Lady in the Water) karakterlerden birini sinema yazarı yapmış ve bu karakteri hikaye içerisinde bir güzel öldürmüştü! Fakat daha sonraki filmleri eleştirmenleri haklı çıkarmış, Altıncı His’le birlikte kendisine büyük umutlar bağlanan Shyamalan’ın kariyeri tepe taklak olmuştu. Yapımcılardan da eleştirmenlerden de seyircilerden de pek saygı görmüyordu artık yönetmen. Bu çöküşün ardından sessiz sedasız geri döndü Shyamalan. Geçmişteki hatalarından ders almış bir şekilde. Önce Ziyaret (The Visit) ve şimdi de Parçalanmış’la (Split) adeta küllerinden doğmaya çalışıyor. Ama bunu yaparken anaakım sinemanın kucağına bırakmıyor kendisini. Tartışılan, küçümsenen, çok anlaşılmayan, facia filmlere imza atan bir isim olarak Shyamalan’ın bu “yeniden doğuş” döneminde güvenli sularda yüzmeyi seçmemesi fazlasıyla umut verici.

Parçalanmış’a geçmeden önce Shyamalan’ın ilk dönem sinemasını hatırlamakta fayda var. Çünkü burada dikkat çekici olan şey, kariyeri boyunca büyük yapım şirketleriyle çalışan ve ticari olarak geniş kitleleri hedef alan bir yönetmenin bu kitleleri hesap etmeden ya da onların beklentilerine sıkı sıkıya bağlı kalmadan film yapmaya çalışması. Shyamalan’ın seçtiği bu yolun sinemasını anlamak için önemli bir anahtar olduğunu da söylemek lazım. Çünkü Altıncı His sonrasında aklındaki doğaüstü hikayeleri perdeye aktarırken türün klişelerine başvurmaktan çekinmese de Amerikan sinemasının bildik formüllerinden uzaklaşıp yeni, kendine has denemelere kalkıştı. Bu filmlerin birçoğunun “hayal kırıklığı” olarak adlandırılmasının bir sebebi de bu olsa gerek. Anlattığı hikayeler, bu hikayelerin vardığı finaller ve kamera kullanımı başta olmak üzere Shyamalan’ın tematik ve biçimsel tercihleri geniş kitlelerinin beklentilerini karşılayacak türden değildi. Örneğin, Altıncı His’ten sonra çektiği Ölümsüz’e (Unbreakable) bakalım. Film çizgi romanlarla ilgili bir bilgi ile açılıyordu: “Çizgi romanlarda ortalama 35 sayfa ve 124 resim vardır. Tek bir sayının değeri 1 dolardan 140 bin dolara kadar değişir. Amerika’da her gün 172 bin çizgi roman satılır. Her yıl 62 milyon tane. Ortalama bir çizgi roman koleksiyoncusu 3.312 çizgi romana sahiptir. Ve hayatının yaklaşık olarak bir yılını onları okuyarak geçirir.’’ Bu bilgi Ölümsüz’ün anlatısıyla alakalı olduğu kadar Shyamalan’ın kurduğu çizgi roman estetiğinin de parçası aynı zamanda. Shyamalan Ölümsüz’de, gerçekle gerçek üstü arasındaki çizgiyi bulanıklaştıran bir estetik yaratarak, ana akım sinemanın formüllerinden uzak, bir hayli karanlık hikaye anlatıyordu ve finaliyle de aslında başka bir sinema yaptığını da gösteriyordu.

3 Şubat 2017

Hayata devam etmenin acısı

Manchester, New Hampshire’ın en büyük şehri. Denizin kıyısında. Mevsim kış. Manchester’ın geçmişi karlar altında. Bir zamanlar Manchester’ın küçük kasabasında yaşayan Lee Chandler’ın mutlu zamanları da artık karlar altında. 


Lee Chandler, artık başka bir şehirde yaşıyor. Her sabah uyanıp yapması gerekenleri yapıyor. Apartman görevlisi olarak ne yapması gerekiyorsa; tesisat, elektrik, temizlik... Her sabah apartmanın önündeki karları kürüyor. Ta ki ağabeyinin ölüm haberini alana dek. Lee kasabasına geri dönerken geçmişinden kesitler aralara giriyor. Bu kesitlerde Lee’nin geçmişte trajik bir olay yaşadığını anlıyoruz. Geçmişteki hikaye yavaş yavaş belirirken Lee ile Manchester yıllar sonra yüz yüze geliyor.

Bir aile trajedisi Manchester by the Sea. Trajedinin kendisinden çok bununla baş edemeyen ve yıllar sonra – kaçamadığı - geçmişiyle yeniden yüzleşmek zorunda kalan Lee Chandler’ı odağına alıyor. Lee ağabeyinin ölümüyle 16 yaşındaki yeğeni Patrick’in vasisi olmak durumunda kalıyor ve uzaklaştığı kasabasına geri dönüyor. Başına gelebilecek en korkunç felaketlerden birini yaşadıktan sonra insanın bu felaketle yüzleşmesi mümkün mü? Spiritüel akımlarla içi boşaltılan “yüzleşmek” kelimesinin gerçek hayatta bir karşılığı var mı? Her travmanın üstesinden gelip hayata devam etmek mümkün mü? Senarist-yönetmen Kenneth Lonergan bu “derin” sorularla boğuşarak büyük bir hikaye anlatmaya çalışmıyor neyse ki. Acısıyla baş edemeyen, suçluluk duygusunun altından kalkamayan Lee Chandler’ı karşımıza çıkarıyor. Büyük ve derin sorular Lee’nin acısının yanında anlamsızlaşıyor. Lee geçmiş ve gelecek arasında çoktan kaybolmuş. Kasabalılar onun geri dönüşünü şaşkınlıkla karşılarken Lee’nin Manchester’da hayaleti dolaşıyor adeta. 

1 Şubat 2017

Teknolojik dramlar

Distopya kelimesinin TDK’da bir karşılığı yok. Gerçek hayatta ise fazlasıyla var. Artık sıklıkla kullanılan, günümüz dünyasını özetlemek için çokça başvurulan kelimelerden bir tanesi distopya. “Karanlık geleceği” tasvir etmek için kullanılan bir kavramın günümüzü anlatmak için anahtar kelime işlevi görmesinin yarattığı paradoksal durumu hazmedemeyenlerdenseniz “geleceğe” hoş geldiniz.


İngiliz Channel 4’da başlayan ve yeni sezonuyla birlikte Netflix yapımı olarak yoluna devam eden Black Mirror’ı izlerken, yaşadığımız dönemin koşullarını es geçmenin dizinin kendisine de haksızlık olacağı kanaatindeyim. Zira Black Mirror’ın üçüncü sezonu yayınlandıktan yalnızca iki hafta sonra Türkiye’deki internet sansüründe yeni bir boyuta geçildi ve Bilgi Teknolojileri ve Teknoloji Kurumu VPN servislerinin de kapatılmasını istedi. İster istemez dizi karakterine dönüştüğümüz bu ülkede bu benzetmeyi yapmak da kaçınılmaz oluyor. Elektrik, su gibi internetin de kesilebildiği bir ülkede bilim insanlarının fütüristik tahminlerini okumanın veya distopik bir geleceği konu alan popüler bir diziyi izlemenin seyircideki karşılığı bir başka oluyor.

Peki, Black Mirror ne anlatıyor? Nasıl bir distopya resmediyor? Black Mirror’daki olayların hangi zamanda geçtiğini anlayamasak da dizinin yakın gelecekten hikâyeler anlattığını biliyoruz. Büyük tasarımlarla yaratılmış, günümüze uzak bir dünya anlatmıyor daha çok internet ve iletişim teknolojilerinin gündelik hayata etkisi ve dünyanın gidişatıyla ilgili hikâyeler izliyoruz. İlk sezonundan itibaren soğuk, ürkütücü ve kaçınılmaz olduğu vurgulanan bir gelecek tasviri sunan dizinin temel argümanlarından biri; teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, bunun dünyanın ve insanlığın gidişatına olumlu bir etkisinin olmayacağı. Black Mirror’ın dünyasında teknolojinin gelişiminin aksine toplumsal gelişmeden söz etmek mümkün değil. Fakat insanın özgürleşmesi için teknolojinin yeterli olmadığı önermesini kullanan serinin bunu hakkıyla işleyebildiği de söylenemez. 

Dizinin yaratıcısı Charlie Brooker, meseleleri farklı boyutlarıyla ele almak yerine, giderek artan da bir biçimde, seyircinin beklentilerini karşılamayı tercih ediyor gibi. Hatta özellikle bazı bölümlerde, meselenin işlenme biçiminin yüzeyselliği, “teknoloji bağımlılığı kötü bir şey”, “dünya kötüye gidiyor” gibi yeniliğe kapalı muhafazakâr söylemleri dizinin merkezine yerleştiriveriyor.